Thơ Trung Đại Việt Nam

     

Văn học trung đại việt nam trải qua 10 thế kỷ (Từ nuốm kỷ 10 – cầm kỷ 19) với không ít tác giả lừng danh và thân quen như: Bà thị xã Thanh Quan, Lê Thánh Tông, Chu Văn An, Nguyễn Khuyến,… tác động lớn đến nền văn học nước nhà. Cùng Sách Văn học điểm qua 100 tác giả khá nổi bật trong nền Văn học tập trung đại Việt Nam. 

*

Hình vẽ è cổ Anh Tông trong thành quả Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ.TRÍ BẢO THIỀN SƯ (? – 19.5.1190): chúng ta Nguyễn, không rõ tên, là cậu ruột danh nhân tô Hiến Thành, fan Ô Diên, khu đất Vĩnh Khang, ni thuộc huyện Đan Phượng, Hà Nội, ông ngộ đạo, giảng gớm sách cho nhiều đệ tử. Thành tích còn lại: bài kệ về tri thức, in vào tập Thiền uyển tập anh ngữ lụcPHAN HUY CHÚ (1782 – 28.5 – 1840): nhà thơ, bên sử học tập Việt Nam. Dự án công trình nổi tiếng duy nhất của ông là lịch triều hiến chương các loại chí bao gồm 49 quyển chia làm 10 chí như Dư địa chí, Hình chính sách chí, Văn học tập chí…, có thể coi như bộ Bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam. Không tính ra, ông còn tồn tại Hoàng Việt địa dư chí và các tập thơ văn là Hoa thiều ngâm lục; Dương trình kí kiến.NGUYỄN MIÊN BỬU (30.5.1820 – 08.3.1854): nhà thơ, con thứ 12 vua Minh Mạng, tước đoạt Tương An Quận vương. Cùng rất 2 anh Miên Thẩm, Miên Trinh lập Tùng Vân thi xã. Những tác phẩm chính: Khiêm Trai thi tập (14 quyển); Khiêm Trai văn tập (2 quyển), ông còn viết những thơ Nôm tuy thế thất lạc hầu hết.PHAN VĂN TRỊ (1830 – 22.6.1910): đơn vị thơ, chí sĩ, quê thị xã Bảo An, tỉnh Gia Định, ni thuộc thị xã Giồng Trôm, tỉnh giấc Bến Tre. Đậu Cử nhân tuy thế không chịu ra làm quan, cơ mà mở trường dạy dỗ học. Tác phẩm: Thơ từ thuật (Nôm), với còn sát 100 bài bác thơ khác như Con mèo; dòng cối xay; Hột lúa; con rận, khét tiếng với chùm họa lại 10 bài bác thơ của Tôn lâu Tường.HOÀNG KẾ VIÊM (21.7.1820 (Âl.) – 1909): Còn mang tên là Hoàng Tá Viêm, tự Nhật Trường, hiệu Tùng An, bên văn, danh thần triều Nguyễn, quê che (nay là huyện) Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình. Ông làm cho quan đến chức Thượng thư bộ Công, Thái tử thiếu thốn bảo sung đại thần viện Cơ mật. Tác phẩm: Phê thi trần hoàn; Tiên công sự tích biệt lục; Khôn y lục; chén tiên công gia huấn từ; bỏ ra chi thi thảo; Vân vân văn tập; An phụ trấn lược. Mang đến chức Thượng thư bộ Công, Thái tử thiếu bảo sung đại thần viện Cơ mật. Tác phẩm: Phê thi trần hoàn; Tiên công sự tích biệt lục; Khôn y lục; bát tiên công gia huấn từ; chi chi thi thảo; Vân vân văn tập; An phụ trấn lược.LÝ THÁI TÔNG (29.7.1000 – 1054): thương hiệu thực là Lý Phật Mã, sau thay đổi là Lý Đức Chính, nhỏ Thái Tổ Lý Công Uẩn, nối ngôi 27 năm, miếu hiệu là Thái Tông. Ông là vị hoàng đế sáng suốt, thông thuộc Phật học. Công trình còn lại: Hình thư (sử, 3 quyển), một bài bác kệ chép vào Thiền uyển tập anh ngữ lục.HƯNG ĐẠO ĐẠI VƯƠNG (1226? – 03.9 (20.8 âl).1300): tên thật là nai lưng Quốc Tuấn, danh tướng mạo trong lịch sử dân tộc Việt Nam, bên văn bao gồm luận cùng với áng Hịch tướng sĩ bất hủ, quê ở tủ Thiên ngôi trường (nay là tỉnh nam giới Định. Ông cũng là tác giả bộ Binh thư yếu lược với Vạn Kiếp tông bí truyền thư (đã thất lạc).
*
Hưng Đạo đại vương. Ảnh: tri thức VNTRẦN MẠNH (04.9.1300 – 10.3.1357): bên thơ, vua đồ vật 5 công ty Trần, miếu hiệu là Minh Tông, sinh trên Thăng Long, quê bao phủ Thiên Trường, phái nam Định. Ông ngơi nghỉ ngôi 15 năm, làm cho Thái thượng hoàng 28 năm. Tác phẩm: Minh Tông thi tập, bị thất lạc nhiều, nay chỉ với lại khoảng chừng 25 bài, được chép trong Việt âm thi tập.TRẦN TẾ XƯƠNG (10.8.1870 – 29.01.1907): thương hiệu khai sinh là è cổ Duy Uyên, sau biến thành Trần Cao Xương, rồi trằn Tế Xương, bên thơ trào phúng xuất sắc, nổi tiếng với tên thường gọi Tú Xương, quê sống làng Vị Xuyên, thị xã Mỹ Lộc, tỉnh nam giới Định. Thơ ông in rải rác rến trên các báo, về sau được tập đúng theo trong Thơ nai lưng Tế Xương.NGUYỄN DU (03.01.1766-(1765?) (16?)18.9.1820): nhà thơ. Năm 1965, ông được UNESCO tôn vinh là Danh nhân văn hóa thế giới. Tác phẩm chữ nôm và chữ hán Truyện Kiều; Văn tế sống hai cô gái Trường Lưu; Văn tế thập nhiều loại chúng sinh; Thanh Hiên thi tập; Bắc hành tạp lục….TRẦN THÁNH TÔNG (25.9.1240 – ?.6.1290): tên thật là è cổ Hoảng, có tác dụng vua 21 năm, bao gồm công bự trong cuộc kháng chiến chống giặc Nguyên Mông. Tác phẩm: Cơ rán lục; Di hậu lục; Hoàng tông ngọc điệp; nai lưng Thánh – tông thi tập.CHÂN KHÔNG THIỀN SƯ (? – 05.10.1100): tên thật là vương Hải Thiềm, quê buôn bản Phù Đổng huyện Tiên Du, Bắc Ninh, nay trực thuộc Hà Nội. Ông làu thông sử sách, nghiên cứu và phân tích đạo Phật một giải pháp uyên thâm, giảng ghê Pháp hoa trong cung vua Lý Nhân Tông. Thành quả còn lại: một bài kệ Diệu bản.TRẦN HOẢNG (13.10.1240 – 03.6.1290): công ty thơ, vua vật dụng hai triều Trần, quê lấp Thỉên Trường nay thuộc huyện Mỹ Lộc, tỉnh phái nam Định. Ông gồm công bự trong nhì cuộc nội chiến chống Nguyên Mông lần vật dụng hai cùng thứ ba. Tác phẩm: Di hậu lục; Cơ cầu lục; Thiền tông liễu ngộ ca; Phóng ngưu; Chỉ giá bán minh. Đáng chăm chú nhất là bài Hạnh Thiên trường hành cung.NGÔ THÌ SĨ (15.7.1726 – 22.10.1780): đơn vị thơ, đơn vị sử học, tự thế Lộc, hiệu Ngọ Phong, quê thị trấn Thanh oai nay trực thuộc Thanh Trì, Hà Nội. Ông là cha của Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Chí, Ngô Thì Trí, Ngô Thì Hương đều là những danh sĩ, công ty thơ, công ty văn. Tác phẩm: Việt sử tiêu án; Anh ngôn thi tập; quan lại lan thi tập; Thanh cồn tập; Khuê ai lục; bí quyết tệ sách…MẠC THIÊN TÍCH (19.4.1706 – 01.11.1780): bên thơ, đại quan thời chúa Nguyễn, tước Tông Đức hầu. Là người học rộng, có tài năng văn thơ, ông vẫn lập thi làng Chiêu Anh các. Tác phẩm: Hà Tiên thập vịnh; Thụ Đức hiên tứ cảnh; Hà Tiên quốc âm thập vịnh; Lư Khê rảnh rỗi điếu.LÊ HỮU TRÁC (12.11.1720(*) – 1791): Còn mang tên là Lê Hữu Huân, hiệu Hải Thượng Lãn Ông, danh Nho cùng danh y, quê ở Đường Hào, tỉnh hải dương (nay là thị xã Yên Mỹ, Hưng Yên), nhưng đa phần cuộc cuộc sống ở huyện mùi hương Sơn, Hà Tĩnh. Ông đã xuất bản được một nền y học tập dân tộc toàn vẹn về lý luận, phương thức điều trị, cách dùng dược vật Việt Nam. Tác phẩm: Thượng kinh cam kết sự; Y lý thâu nhàn; Hải Thượng y tông trung ương lĩnh; Y hải câu nguyên…
*
Lê Hữu Trác. Ảnh: VTC NewsĐẶNG XUÂN BẢNG (18.7.1828 – 07.12.1910): đơn vị văn, dịch giả, đơn vị sử học, quê bao phủ Xuân Trường, nay là thị trấn Xuân Thuỷ, tỉnh phái mạnh Định. Ông có trọng lượng trước tác khá lớn: về sử học: Sử học tập di khảo; Việt sử cương cứng mục huyết yếu,… về văn học: Tuyên quang đãng tỉnh phú; nam giới Phương danh đồ dị khảo; Như Tuyên thi tập; Thiện Đình Khiêm Trai văn tập…PHẠM QUÝ THÍCH (25.12.1760 – 16.5.1825): tự Dữ Đạo, hiệu Lập Trai, tên hiệu Thảo Đường Cư sĩ, nhà thơ, nhà giáo, danh sĩ cuối đời Hậu Lê quãng đời đầu Nguyễn. Quê thị trấn Đường An, đậy Thượng Hồng, nay trực thuộc tỉnh Hải Dương, có làm quan 1 thời gian, tước mê say An hầu. Tác phẩm: Thảo Đường thi nguyên tập; LậpTrai văn tập; Thiên phái nam long thủ liệt truyện; Chu dịch vấn đáp toát yếu…CHU VĂN AN (25.8.1292 – 12.1370): công ty văn, công ty giáo dục nước ta thời Trần, danh tiếng cương trực, ngày tiết tháo, thể hiện rõ nhất trong Thất trảm sớ. Các tác phẩm khác: Tiều ẩn thi tập; Tiều ẩn quốc ngữ thi tập; Tứ thư thuyết ước; Giang đình tác; Nguyệt tịch cỗ Tiên Du ca sỹ sơn tùng mtp kính; trang bị vận khuyến mãi ngay Thủy Vân đạo nhân; Xuân đán…ĐỖ PHÁP THUẬN (915 – 990): Thiền sư với nhà thơ, không rõ quê quán. Ông bao gồm kiến thức uyên bác và tài văn thơ, đã tích cực và lành mạnh khuông phò triều chi phí Lê buộc phải được phong Pháp sư. Bài bác Quốc tộ (Vận nước) của ông là bài bác thơ mau chóng nhất khởi đầu cho văn học viết vn thời kì từ chủ. Chiếu dời đô (1010: 1000 năm ra đời): Văn phiên bản chiếu chỉ bởi vua Lý Thái Tổ trường đoản cú tay viết và ban hành để gửi kinh đô của nước Đại Cồ Việt từ Hoa Lư ra thành Đại La (Hà Nội ngày nay). Bài xích văn 214 chữ khét tiếng bởi ý nghĩa sâu sắc và công dụng đặc biệt của nó.NGUYỄN NGUYÊN ỨC (1080 – 07.6.1151): bên văn, thiền sư, pháp danh Viên Thông, tín đồ hương Cổ hiền nay trực thuộc tỉnh Bắc Ninh, sau đưa về thành Thăng Long. Ông là tín đồ tài giỏi, được vua nhà Lý phong mang đến chức Hộ quốc sư. Tương truyền, ông có hơn 1000 bài bác thơ phú, tập vừa lòng trong Viên Thông thi tập, nhưng hầu hết bị thất truyền.TÍN HỌC THIỀN SƯ (? – 1190): bọn họ Tô, ko rõ tên, Tín học tập là pháp hiệu, bạn làng Chu Minh, che Thiên Đức; trụ trì miếu Quang Đính trên núi ko Lộ (Sơn Tây), nay thuộc Hà Nội. Cửa nhà còn lại: bài bác kệ tô lâm hổ báo, chép trong tập Thiền uyển tập anh ngữ lục.TRẦN TUNG (1230 – 1291): có cách gọi khác là Tuệ Trung Thượng sĩ, nhà thiền học, công ty thơ, con cả trằn Liễu, anh Hưng Đạo Đại Vương trần Quốc Tuấn, tất cả công phệ trong cả tía cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông. Ông được phong tước Hưng Ninh vương. Thơ ông viết bằng tiếng Hán, được tập hợp lại trong Thượng Sĩ ngữ lục.LÊ VĂN HƯU (1230 – 09.4.1322): Sử gia, công ty văn, danh sĩ đời trần Thái Tông, quê Đông Sơn, trấn Thanh Hoá, ni là huyện Thiệu Hoá, tỉnh Thanh Hoá. Ông đỗ Bảng nhãn năm 1247, làm quan đến chức Thượng thư bộ Binh, tước Nhân Uyên hầu. Tác phẩm danh tiếng nhất của ông: Đại Việt sử ký.PHẠM NGŨ LÃO (1255 – 1320): nhà thơ, danh tướng tá thời Trần, văn võ toàn tài, quê thị xã Đường Hào (sau gọi Mỹ Hào), ni thuộc thị xã Ân Thi, tỉnh Hưng Yên. Tác phẩm gồm Thuật hoài (Tỏ lòng, chép vào Toàn Việt thi lục); Khóc Hưng Đạo vương vãi (chép trong Thần tích làng mạc Phù Ủng).ĐỖ KHẮC chung (1247 – 1330): còn được gọi là Trần tương khắc Chung, đơn vị thơ, danh thần đời Trần, quê ở gần cạnh Sơn, ni là huyện khiếp Môn, tỉnh giấc Hải Dương, có công mập trong cuộc nội chiến chống quân Nguyên, được ban bọn họ vua, có tác dụng tới chức thiếu sư. Tác phẩm: 2 bài thơ Vịnh cúc I cùng II.ĐOÀN NHỮ HÀI (1280 – 1335): công ty văn, danh thần đời Trần, quê thị trấn Trường Tân, ni thuộc huyện Gia Lộc tỉnh Hải Dương, có tác dụng quan mang lại Hành khiển khu vực mật viện, khi mất được truy vấn phong Thượng đẳng Phúc thần. Thành công còn lại: nghĩ Anh Tông hoàng đế tạ Thượng hoàng biểu.TRẦN MINH TÔNG (1300 – 1357): tên thật là nai lưng Mạnh, làm vua 15 năm (1314 – 1329). Tác phẩm: một số trong những thơ (văn, sử) trong è cổ triều cố kỉnh phả hành trạng; nai lưng Minh-tông thi tập (chép vào Toàn Việt thi lục).NGUYỄN TRUNG NGẠN (1289(1) – 1370): trường đoản cú là Bang Trực, hiệu Giới Hiên, làm quan cho chức Đại học sĩ Trụ quốc Khai thị trấn bá, tước đoạt Thân Quốc công… Tác phẩm: Giới Hiên thi tập; Hình qui định thư; Hoàng triều đại điển; Ma nhai kỹ công bi.TRẦN NGHỆ TÔNG (1320(2) – 1394): tên thật là nai lưng Phủ, bé thứ tía vua trần Minh Tông, sau loàn Dương Nhật Lễ lên làm cho vua bố năm rồi dường ngôi mang đến em. Tác phẩm: Bảo hoà năng lượng điện dư bút; nai lưng Nghệ Tông thi tập (chép trong Toàn Việt thi tập).TRẦN NGUYÊN ĐÁN (1325 – 1390): Nhà chính trị, công ty thơ, là chắt Thái sư nai lưng Quang Khải cùng là ông ngoại Nguyễn Trãi, làm quan mang đến chức tứ đồ, tước Chương Túc Quốc thượng hầu, quê đậy Thiên Trường, nay trực thuộc tỉnh phái nam Định. Tác phẩm: Băng hồ nước ngọc hác tập; Bách ráng thông kỉ.NGUYỄN BÁ TĨNH (1330 -?): Pháp hiệu Tuệ Tĩnh, bên thơ, lương y đời Trần, quê thị trấn Cẩm Giàng, tỉnh giấc Hải Dương. Ông đỗ Hoàng ngay cạnh nhưng không ra làm quan nhưng mà đi tu.Ông được cử đi sứ Trung Quốc, vua Minh phong ông hiệu Đại y thiền sư. Tác phẩm: Hồng nghĩa giác bốn y thư; thuốc nam thần hiệu; Thiền tông khoá hỏng lục.THÁI THUẬN (1440 – ?): từ là Nghĩa Hoà, hiệu Lục Khê, biệt hiệu Lã Đường, quê huyện khôn cùng Loại, nay là Thuận Thành, Bắc Giang. Ông được Lê Thánh Tông ban cho rằng Tao Đàn Phó Nguyên soái. Tác phẩm: Lã Đường thi cảo (gồm 4 quyển) và còn tồn tại 157 bài thơ chép vào Toàn Việt thi lục.NGUYỄN NHÂN PHÙNG (1450 – ?): Còn mang tên là Nguyễn Trọng Ý, fan huyện Võ Giàng thức giấc Bắc Ninh, công ty thơ, bao gồm chân vào hội Tao Đàn, được Lê Thánh Tông cho đổi quốc tính thành Lê Trọng Ý, có tác dụng quan cho tới chức Lễ bộ Tả thị lang. Tác phẩm: Vịnh Tiêu Tương bát cảnh phú (quốc âm); 19 bài bác thơ chép vào Toàn Việt thi lục.NGUYỄN HỮU NGHIÊM (1480 – ?): bên văn, nhà chủ yếu trị, quê thị trấn Đông Ngàn, này là Tiên Sơn, Bắc Ninh, đỗ Thám hoa năm 1508, làm cho quan triều Lê đến chức Thượng thư Chưởng Hàn lâm viện, bị Mạc Đăng Dung giết. Tác phẩm: bằng trình học hành.PHẠM THIỆU (1510 – ?): đơn vị văn, nhà chủ yếu trị, quê huyện Quế Dương, tỉnh giấc Bắc Ninh, đỗ Hoàng cạnh bên năm 1553, từng đi sứ Trung Quốc, có tác dụng quan mang đến chức Công bộ Thượng thư, tước đoạt Châu Khê hầu.Tác phẩm: Thi văn tấp yếu.LÊ VĂN HƯU (1230 – 23.03.1322): nhà sử học, đơn vị văn, danh sĩ đời Trần, quê Đông đánh (nay nằm trong Thiệu Hoá, Thanh Hoá); đỗ Bảng nhãn năm 17 tuổi, được vấp ngã chức học sĩ Viện Hàn lâm kiêm Giám tu Quốc sử, rồi thăng Thượng thư cỗ Binh. Thành quả chính: Đại Việt sử kí bao gồm 30 quyển, là bộ sử mập nhất thứ nhất ở nước ta, ghi lại những sự việc đặc trưng trong 15 nạm kỉ từ bỏ Triệu Vũ đế tới Lí Chiêu Hoàng. Cuốn sách này không còn nhưng sử gia Ngô Sĩ Liên nhờ vào đó để soạn cỗ Đại Việt sử ký kết toàn thư.HOÀNG DIỆU (10.02.1828 – 08.3.1882): nhà thơ, bên chí sĩ yêu thương nước, tự quang quẻ Viễn, hiệu Tĩnh Trãi, quê Diên Phước, Quảng Nam; đậu Phó bảng năm 1853, được bổ làm Tri huyện Tuy Phước, Bình Định, sau được thăng Tri phủ Lạng Giang (Bắc Giang), Án tiếp giáp Nam Định, rồi tía chính Bắc Ninh. Vật phẩm chính: Di biểu (tờ biểu còn lại trước dịp chết) nói một cách khác là Trần tình biểu.Hoàng Diệu. Ảnh: DKN.TVDƯƠNG KHUÊ (1839 – 06.3.1902): nhà thơ, hiệu Vân Trì, quê sơn Minh, đậy Ứng Hòa, nay nằm trong Hà Nội), đỗ tiến sỹ năm 1868, làm quan mang đến chức Thượng thư, sáng tác nhiều bài bác thơ chữ hán việt làm lời cho các bài hát ca trù nổi tiếng. Thành tích chính: Hồng hồng, Tuyết tuyết; Vân Trì thi thảo; Động hương thơm Tích; chạm mặt cô đào cũ; Thăm cô đào ốm; tặng ngay cô đào Ngọ; tặng ngay cô đào Cúc; chơi hát ngẫu hứng; …PHAN HUY ÍCH (9.01.1751 – 12.3.1822): nhà văn, tên thật là Phan Công Huệ, từ bỏ là Khiêm Thụ Phủ, hiệu Dụ Am, quê thôn Thu Hoạch, thị xã Thiên Lộc, nay là huyện Lộc Hà, thức giấc Hà Tĩnh; năm 1775 đỗ đồng Tiến sĩ, có tác dụng quan đến Thượng thư bộ Lễ. Ông chế tạo nhiều bằng cả chữ thời xưa và chữ Nôm. Thành quả chính: Dụ Am dìm lục tập; Dụ Am văn tập; Cúc Đường bách vịnh thi tập; bạn dạng dịch Chinh phụ ngâm của Đặng trần Côn.NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU (01.7.1822 – 03.7.1888): đơn vị thơ, nhà văn hóa, một nhân cách điển hình nổi bật yêu nước mến dân.


Bạn đang xem: Thơ trung đại việt nam


Xem thêm: Mổ Giun Đất Lớp 7 - Giải Bài Tập Sinh Học 7


Xem thêm: Quy Tắc Nắm Tay Phải Là Gì ? Quy Tắc Nắm Tay Phải Và Bàn Tay Trái


Ông quê Tân Bình, Gia Định, nay là tp Hồ Chí Minh; đỗ Tú tài, mở trường dạy học và bốc thuốc. Item chính: Lục Vân Tiên (truyện thơ); Dương trường đoản cú – Hà Mậu (truyện thơ); Chạy Tây (1859); Văn tế nghĩa sĩ yêu cầu Giuộc (văn tế, 1861); Ngư tiều y thuật vấn đáp (truyện thơ); Mười hai bài xích thơ và bài bác văn tế Trương Định (1864); Mười bài thơ điếu Phan Tòng (1868), Văn tế nghĩa sĩ trận vong lục tỉnh (1874); …LÊ TƯ THÀNH (25.8.1442 – 03.3.1497): Còn có tên Lê Hạo; nhà vua thứ năm trong phòng Hậu Lê với vương hiệu Lê Thánh Tông, được coi là thời thịnh vượng nhất vào thời kì cơ chế phong loài kiến nước ta. Ông cũng là nhà thơ lớn, fan sáng lập ra Hội Tao Đàn. Công trình chính: Hồng Đức quốc âm thi tập; Thập giới cô hồn quốc ngữ văn; Liệt truyện tạp chí; Thánh Tông di cảo; Anh hoa hiếu trị ; …PHAN CHU TRINH (09.9.1872 – 24.3.1927): bên văn, bên chí sĩ phương pháp mạng, tự vẫn Cán, hiệu Tây Hồ, biệt hiệu Hy Mã, quê Tiên Phước, Quảng Nam. Ông đỗ Phó bảng, được ngã làm quá biện bộ Lễ, sau từ quan lại để hoạt động cách mạng, chủ trương đương đầu ôn hoà; bị bắt và đày ra Côn Đảo rồi gửi sang Pháp; năm 1925 về nước chuyển động và mất ở sài Gòn. Cửa nhà chính: Đầu Pháp cơ quan chính phủ thư (bản điều trần, 1906)); tỉnh giấc quốc hồn ca (1907 – 1922); mĩ nhân kỳ ngộ diễn ca (1912-1913) Santé thi tập (thơ, 1925); Tây hồ thi tập (thập thơ); …NGUYỄN TRÃI (1380 – 19.9.1442): công ty văn, nhà thiết yếu trị, nhà tứ tưởng kiệt xuất, hiệu Ức Trai, quê thị trấn Phượng Sơn, lộ lạng Giang, nay nằm trong tỉnh Hải Dương. Thắng lợi chính: Quân trung tự mệnh tập; Bình Ngô đại cáo; Ức trai thi tập; Dư địa chí; Chí Linh sơn phú; Quốc âm thi tập; … Ức trai thi tập (1480): một trong các Tập thơ chữ Hán rực rỡ của Nguyễn Trãi, được xem là một một trong những đỉnh cao của thẩm mỹ thi ca Việt Nam, là mẫu mực của thể thơ thiên nhiên phương Đông. Tập thơ được sưu tầm, tất cả 105 bài, sau khi Nguyễn Trãi được minh oan trong vụ án Lệ bỏ ra viên.NGÔ THÌ ĐẠO (1732 – 9.1802): nhà văn, mẫu Ngô Gia văn phái; quê thị trấn Thanh Oai, nay là thị trấn Thanh Trì, Hà Nội. Ông từng giữ các chức Đại lý tự thừa, Tri phủ, , Hiến ngay cạnh phó sứ kiêm ủy đậy sứ khiếp Bắc… công trình của ông được tập hòa hợp thành Hoành tự Hiến cạnh bên Văn Túc công di thảo; …LÍ NHẬT TÔN (1023 – 1072): Tức Lí Thánh Tông, vua máy ba trong phòng Lí, nhà trương sút hình luật, quan tâm nghề nông, mở mang câu hỏi học, bức tốc phòng thủ quốc gia; ông cũng chính là nhà văn, từ bỏ tay viết một vài bài minh xung khắc trên trái chuông miếu Sùng Khánh Báo Thiên (nay chưa tìm thấy).LÍ TRƯỜNG (1052 – 1096): đơn vị văn, công ty sư, pháp danh Mãn Giác, vốn họ Lí sau thay đổi họ Nguyễn đề nghị có một vài sách viết là Nguyễn Trường; không rõ quê ở đâu. Ông lừng danh thông đọc cả Nho cùng Phật giáo, ông được lựa chọn vào cung dạy dỗ hoàng tử, sau ông đi tu. Chiến thắng chính: Cáo tật thị chúng.MẠC ĐĨNH đưa ra (1272 – 1386): nhà văn, bên thơ, danh sĩ, trường đoản cú là máu Phu; quê thị xã Bình Hà, châu nam giới Sách, lộ lạng Giang (nay ở trong Hải Dương). Ông đỗ trạng nguyên, làm quan cho chức nhập ngoại hành khiển, Thượng thư tả bộc xạ kiêm Trung thư, nhì lần đi sứ Trung Quốc, được tôn làm “Lưỡng quốc Trạng nguyên”. Thành quả chính: Ngọc thức giấc liên; Giao tử phú; quá bành Trạch phỏng Đào Tiềm cựu cư; …NGUYỄN SĨ CỐ (? – 1312): nhà thơ, danh sĩ; từng duy trì chức học sĩ, An đậy sứ. Ông là bạn đề xướng dùng chữ Nôm trong thơ văn. Công trình chính: Ông có rất nhiều thơ Nôm với thơ chữ hán việt nhưng bị thất truyền, chỉ còn lại hai bài bác chép trong Toàn Việt thi lục là Tụng giá Tây chinh yết Tản Viên từ với Tụng giá bán Tây chinh yết Bạch Hạc giang Uy Hiển Vương từ bỏ .ĐÀM VĂN LỄ (1452 – 1505): nhà thơ, danh sĩ, là một trong trong Nhị thập bát tú của hội Tao đàn; trường đoản cú Hoằng Kính, hiệu Chân Trai; quê Quế Dương, trấn kinh Bắc (nay nằm trong Bắc Ninh). Ông đỗ đồng tiến sĩ, làm cho quan đến Thị thư viện Hàn lâm, Chánh sứ sang bên Minh, Phó đô ngự sử, Thượng thư cỗ Lễ kiêm Đông các Đại học sĩ. Cống phẩm chính: Đền Phiếu mẫu; Tiễn xuân trên đất khách; Đề miếu Phong Công; miếu xưa; Hoành tô dinh; Tức cảnh ngày hè; …LÊ ĐỨC MAO (1462 – 1529): công ty thơ, danh sĩ; quê thị trấn Từ Liêm, lấp Hoài Đức, Hà Đông (nay là Hà Nội). Ông học rộng, đỗ tiến sĩ nhưng ko ra làm quan, tốt làm thơ, phú, bài bác hát. Item của ông hiện chỉ từ Bát giáp thưởng đào văn (Nghĩ hộ tám giáp phần thưởng hát ả đào) bằng chữ Nôm, là bài bác ca trù cổ nhất còn sót lại hiện nay.ĐÀO DUY TỪ (1572 – 1634): đơn vị thơ, đơn vị quân sự, đệ nhất khai quốc công thần triều Nguyễn; quê Tĩnh Gia, Thanh Hoá. Ông học tập rộng dẫu vậy không được đi thi bởi vì xuất thân từ mái ấm gia đình ca hát, vào Đàng Trong góp chúa Nguyễn. Thành quả chính: Hổ trướng khu cơ; Ngoạ Long cương cứng vãn; bốn Dung vãn.NGUYỄN HỮU HÀO (1642 – 1713): bên thơ, danh sĩ, danh tướng; sinh sinh sống Quảng Ninh, Quảng Bình, quê gốc ở huyện Tống Sơn, Thanh Hoá . Ông là người có dũng lược, xuất sắc việc cần sử dụng binh, có tác dụng tới Thống binh, chưởng cơ, sau khoản thời gian mất được truy tặng kèm Đôn Hậu Công thần Trấn phủ. Ông tài năng văn chương thơ phú, nhưng đến nay chỉ có tuy nhiên Tinh Bất Dạ là tác phẩm sót lại duy tốt nhất của ông.TRỊNH SÂM (1739 – 1782): nhà thơ, chúa Trịnh đời lắp thêm 9, thương hiệu thuỵ là Thịnh Vương; quê Vĩnh Lộc, Thanh Hoá. Ông là bạn thông minh, ham mê thơ văn, đăng quang năm 1767, có khá nhiều quyết sách ảnh hưởng đến triều đình và chính vì sự cả nước. Cống phẩm chính: nam giới tuần kí trình thư; Tây tuần kí trình thi; vai trung phong thanh tồn duy tập; Danh từ bỏ thực lục; Bình Hưng thực lục; …NGÔ THẾ VINH (1802 – 1856): công ty thơ, nhà giáo, danh sĩ; quê phái mạnh Trực, nam giới Định. Ông đỗ tiến sĩ, làm cho quan đến Lang trung cỗ Lễ; bởi vì can vấn đề trường thi bị biện pháp chức, về quê mở trường dạy dỗ học. Chiến thắng chính: Dương Đình phú lục; Trúc Đường phú tuyển. Hoàng Việt sách tuyển; Luận thực đại lược; Trúc Đường Chu dịch tuỳ bút; Tống sử học; Trúc Đường thi văn khảo; Bái Dương thi tập; Ca trù thể cách; Bái Dương thư tập; Trúc Đường tuỳ bút.NGUYỄN THUẬT (1842 – 1911): công ty thơ, sử gia, từ bỏ Hà Đình; quê Lễ Dương, (nay ở trong Thăng Bình), Quảng Nam. Ông đỗ Phó bảng, có tác dụng quan mang lại Hiệp tá đại học sĩ, tước An ngôi trường tử, Thượng thư bộ Binh, sung Cơ mật viện đại thần, Tổng tài Quốc sử quán; được cử làm Phó sứ quý phái Bắc Kinh. Công trình chính: mỗi hoài ngâm thi thảo; Hà Đình văn tập; Hà Đình Ứng chế thi sao; Thời chủ yếu tạp luận… ngoài ra ông còn viết thông thường với một số trong những tác đưa về văn học, sử học: Sử cửa hàng thư mục; Đại Nam cương cứng giới vựng biên; Đại nam giới Quốc sử tàng thư mục; Thi thảo tạp biên; …TRẦN THIỆN CHÁNH (1822 – 1874): đơn vị thơ, chí sĩ, tự sát Mẫn, hiệu Trừng Giang; quê Bình Long, Gia Định (nay thuộc Tp hồ nước Chí Minh). Ông đỗ Cử nhân, có tác dụng quan cho Tán tương quân thứ Sơn Tây, Hồng lô tự thiếu hụt khanh giữ lại chức Biện lý bộ Binh, Tuần đậy Ninh Bình. Thành công chính: Trừng Giang thi văn tập; nam hành thi thảo; Bắc chinh thi thảo, trần Tử Mẫn công thi tập.HỌC LẠC (1842 – 1915): nhà thơ trào phúng, thương hiệu thật là Nguyễn Văn Lạc, hiệu là Sầm Giang; quê Mĩ Chánh, Mĩ Tho (nay là tiền Giang). Ông nổi tiếng thơ văn, nhưng lại không đi thi, sống bởi nghề dạy học, bốc thuốc, bói dịch. Tác phẩm chính: Ông buôn bản hát bội; Mĩ Tho tức cảnh; nhỏ tôm; Ngồi trăng; nằm trong Nhiêu tức cảnh; Tức cảnh ban chiều; Tạ mùi hương đảng; Chó chết trôi;…NGÔ GIÁP ĐẬU (1852 – ?): nhà văn, sử gia, đơn vị giáo dục, hiệu Tam Thanh, biệt hiệu Sự Sự Trai; quê Tả Thanh Oai, nay ở trong Thanh Trì, Hà Nội. Ông đỗ cử nhân, làm cho quan từ bỏ chức Giáo thụ mang đến chức Đốc học. Ông sáng tác bằng văn bản Hán cùng chữ Nôm. Item chính: Hoàng Việt hưng long chí; Trung học tập Việt sử toát yếu; hiện nay Kim Bắc Kì địa dư sử; Đại nam giới quốc tuý; ông còn sửa chữa, bổ sung cập nhật văn bản tập Lĩnh phái mạnh chích quái; Ngô quyền lực phả; Trung học Việt sử biên niên toát yếu; …CHU MẠNH TRINH (1862 – 1905): công ty thơ, danh sĩ, tự Cán Thần, hiệu Trúc Vân; quê Đông yên (nay là Khoái Châu), Hưng Yên. Ông đậu tiến sĩ, làm cho quan cho Án sát. Thắng lợi chính: Trúc Văn thi tập; Thanh vai trung phong Tài Nhân thi tập; hương thơm Sơn phong cảnh; hương thơm Sơn hành trình.BÙI HỮU NGHĨA (1807 – 1872): Còn mang tên là Bùi quang quẻ Nghĩa, bên thơ, hiệu Nghi Chi; quê lấp Vĩnh Định, trấn Vĩnh Thanh (nay thuộc thành phố Cần Thơ). Ông đỗ Giải nguyên, làm quan cho Tri phủ, tuy vậy bị vu cáo may bay án tử, từ quan liêu về dạy học, viết thơ văn kháng Pháp kịch liệt. Nhà cửa chính: Văn tế vợ, Văn tế con gái; Khóc vợ (thơ); Đi thuyền qua núi Sập (thơ); quan tiền công thất thủ (thơ); Kim Thạch Kỳ duyên (tuồng);…NGUYỄN VĂN SIÊU (1799 – 1872): bên thơ, danh sĩ, từ Tốn Ban, hiệu Phương Đình; quê Thanh Trì, Hà Nội. Ông đậu Phó bảng, giữ các chức quan nhà sự cỗ Lễ, Phó sứ sang bên Thanh, học tập sĩ Viện tập hiền, Án sát tp hà tĩnh và Hưng Yên, sau từ quan tiền về quê dạy dỗ học, viết sách. Thành phầm chính: Phương Đình dư địa chí; Chư kinh khảo ước; Chư sử khảo thích; Tứ thư bị giảng; Phương Đình tuỳ bút lục; Phương Đình thi loại; Phương Đình văn loại;…VŨ PHẠM KHẢI (1807 – 1872): công ty thơ, danh sĩ, trường đoản cú là Đông Dương, hiệu dại Sơn, dưỡng Trai, Phượng Trì; quê im Mô, Ninh Bình. Ông đỗ Cử nhân, từng giữ những chức Lang trung cỗ Hình, tham tá nội các, Toản tu Quốc sử quán, Hàn lâm Trực học sĩ, cha chính Thái Nguyên, sau xin về quê góp dân khai khẩn khu đất hoang. Thành công chính: dở người Sơn toàn tập; lịch đại chủ yếu hình thông khảo; Đông Dương văn tập; è cổ Lê ngoại truyện; Phượng Trì văn tập; Thực lục chi phí biên;…PHẠM PHÚ THỨ (1821 – 1882): nhà thơ, danh sĩ, tên thật là Phạm Hào, tự là Giáo Chi, hiệu Trúc Đường, tên hiệu Trúc Ân, giá Viên; quê Diên Phước, Quảng Nam. Ông đỗ đồng tiến sĩ, từng có tác dụng Tổng đốc, Thương bao gồm đại thần, Khởi cư chú, Thượng thư cỗ Hộ, Phó sứ vào phái bộ sang Pháp. Ông là người việt Nam thứ nhất cho in sách về kỹ thuật kĩ thuật, ý kiến đề xuất triều canh tân đất nước. Cửa nhà chính: Tây Phù thi thảo; giá Viên biệt lục (còn gọi Tây hành nhật kí); Trúc Đường thi văn tập; bác bỏ vật tân biên; mặt hàng hải kim châm;…NGUYỄN TĨNH HOÀ (1859 – 1882): nhà thơ nữ, con gái thứ 34 của vua Minh Mạng, tên tự là Quý Khanh, dưỡng Chi, cây viết danh Huệ Phố; quê Hà Trung, Thanh Hoá. Tác phẩm chính: Thái liên khúc; Mạt li trường đoản cú ; Chu trung khoan thai vọng; Thu dạ hoài Mai Am; Tiều phu tử; Huệ Phố thi tập.NGUYỄN THIẾP (24.9.1723 – 6.2.1804): nhà văn, bên giáo và là danh sĩ cuối đời Hậu Lê cùng Tây tô trong lịch sử dân tộc Việt Nam, thương hiệu húy là Minh, từ là quang đãng Thiếp. Ngoài ra, ông còn có nhiều tên tự giỏi tên hiệu, hoặc vày ông từ bỏ đặt, hoặc do bạn đương thời xưng tặng, chẳng hạn như: Khải Xuyên (có sách chép là Khải Chuyên), Hạnh Am, Điên ẩn, Cuồng ẩn, Lạp Phong cư sĩ, Hầu Lục Niên, Lam Hồng dị nhân, Lục Niên tiên sinh, La Giang phu tử, … Nguyễn Huệ (tức vua quang quẻ Trung) gọi ông là La đánh phu tử, là La đánh tiên sinh. Tác phẩm: La đánh tiên sinh thi tập, Hạnh Am di văn,Hạnh Am ký (1782), mê thích Hiên cam kết (1786), bài viết đề làm việc gia phả, cùng đề tựa Thạch Động thi tập của Phạm Nguyễn Du….LÍ CÔNG UẨN (8.3.974 – 31.3.1028): Hoàng đế, đơn vị văn Việt Nam, fan châu Cổ Pháp, lộc Bắc Giang (nay ở trong Bắc Ninh). Thuở nhỏ làm bé nuôi thiền sư Lí Văn Khánh, bự lên làm quan cùng khi nhà Tiền Lê sắp đến sụp đổ, Thái hậu Dương Vân Nga trao lại ngôi báu đến ông. Trong thời hạn làm vua, Lí Công Uẩn có nhiều đóng góp quan trọng đối với lịch sử hào hùng dân tộc, vào đó, giữa những thành tựu đặc biệt quan trọng nhất đó là việc tránh đô ra Thăng Long (Hà Nội ngày nay). Thành tựu chính: Hiện chỉ còn bài Thiên đô chiếu (Chiếu dời đô) in trong Đại Việt sử kí toàn thư.NGUYỄN MIÊN BỬU (30.5.1820 – 08.3.1854): trường đoản cú là Duy Thiện, Sư Cổ, hiệu là Khiêm Trai, Mai Hiên, công ty thơ, bé thứ 12 của vua Minh Mạng, tước đoạt Tương An Quận vương. Với 2 anh Miên Thẩm, Miên Trinh lập Tùng Vân thi xã. Những tác phẩm chính: Khiêm Trai thi tập (14 quyển); Khiêm Trai văn tập (2 quyển), ông còn viết các thơ Nôm nhưng số đông đã thất lạc.SƯƠNG NGUYỆT ANH (8.3.1864 – 20.1.1921): tên thật là Nguyễn Thị Khuê, từ bỏ là Nguyệt Anh, nhà thơ, quê ở tía Tri, Bến Tre, là đàn bà tác gia Nguyễn Đình Chiểu. Ngoài bút danh Sương Nguyệt Anh, bà còn cam kết nhiều cây bút hiệu không giống như: Xuân Khuê, Nguyệt Nga, Nguyệt Anh… Sương Nguyệt Anh sáng tác nhiều, mà lại không gom thành tập. Nay chỉ từ tản mác một trong những bài thơ, như: Đoan Ngọ nhật điếu khuất Nguyên, Tức sự , Chinh Phụ thi, Thưởng bạch Mai, Vịnh ni cô, vua Thành Thái vào Nam, cảm tác khi quân nhân Việt đi Âu chiến…Và vài bài bác vè, như: Vè tiểu yêu, Vè Thầy Hỷ, Vè đánh đề…LÊ QUÍ ĐÔN (黎貴惇, 2.8.1726 – 2.4.1784): công ty văn, công ty khảo cứu thời kì trung đại Việt Nam, tự Duẫn Hậu 允厚, tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, hiệu Quế Đường 桂堂; là quan liêu thời Lê trung hưng, quê sinh sống làng Diên Hà, thị trấn Diên Hà, trấn đánh Nam; nay thuộc thôn Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh giấc Thái Bình. Ông là nam nhi cả của ông Lê Phú trang bị (sau đổi là Lê Trọng Thứ), đỗ tiến sĩ năm Bảo Thái thứ 2 (Giáp Thìn, 1721), và làm quan trải đến chức Hình cỗ Thượng thư, tước Nghĩa Phái hầu. Ông là bạn đã biên tập, trước thuật không hề ít sách, đến hiện nay đã thất lạc hơi nhiều. Sản phẩm chính: Dịch tởm phu thuyết (Lời bàn nông nổi về tởm Dịch), Thư gớm diễn nghĩa (Giảng nghĩa khiếp Thư), Quần thư khảo biện (Xét bàn những sách), Thánh mô hiền đức phạm lục (Chép về chủng loại mực của các bậc thánh hiền), Vân Đài các loại ngữ (Lời nói, chia ra từng loại, ở nơi đọc sách), Toàn Việt thi lục (Chép đủ thơ nước Việt), Quế Đường thi tập (Tập thơ của Quế Đường), …
*
Nguyễn Khuyến. Ảnh: báo thừa thiên Huế.CAO BÁ QUÁT (1809 – 1855), hiệu Mẫn Hiên, Chu Thần. Ông là quân sư trong cuộc nổi dậy Mỹ Lương, và là một nhà thơ lừng danh ở giữa thế kỷ 19 trong lịch sử hào hùng văn học tập Việt Nam. Tác phẩm: Cao Bá quát lác thi tập, Cao Chu Thần di thảo, Cao Chu Thần thi tập, Mẫn Hiên thi tập. ĐOÀN THỊ ĐIỂM (段氏點, 1705-1749), hiệu: Hồng Hà nàng Sĩ (紅霞女士), là cô bé sĩ việt nam thời Lê trung hưng. Bà là người sáng tác tập Truyền kỳ tân phả (chữ Hán), và tác giả của truyện thơ Chinh phụ dìm (bản chữ Nôm- 412 câu thơ)- được bà dịch trường đoản cú nguyên bản Chinh phụ dìm khúc (viết bằng văn bản Hán của Đặng trằn Côn). Bà là người được nhận xét là hàng đầu về sắc đẹp lẫn tài văn một trong những nữ sĩ khét tiếng nhất, ở bên cạnh là hồ Xuân Hương, Bà thị xã Thanh Quan với Sương Nguyệt Anh.PHẠM THÁI 範泰, 1777-1813), còn gọi Phạm Đan Phượng, Phạm Phượng Sinh, hiệu Chiêu Lì (hoặc Chiêu Lỳ); là một trong những danh sĩ ở cuối thế kỷ 18 đến thời điểm đầu thế kỷ 19 trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Tác phẩm: Chiến tụng Tây hồ phú, Sơ kính tân trang, Văn tế Trương Quỳnh, NhưThơ họa 12 bài bác Trương Quỳnh Như…PHẠM ĐÌNH HỔ 范廷琥, 1768 – 1839), từ Tùng Niên (松年), Bỉnh Trực (秉直), cây viết hiệu Đông Dã Tiều (東野樵), tên hiệu Chiêu Hổ tiên sinh (昭琥先生), là một trong danh sĩ sống nghỉ ngơi giai đoạn cuối thế kỷ XVIII và thời điểm đầu thế kỷ XIX. Nhờ hiểu nhiều, đi nhiều, ông đã để lại nhiều dự án công trình khảo cứu, biên soạn có mức giá trị thuộc đủ mọi nghành nghề như luận lý, kế hoạch sử, địa dư, trước thuật…NGUYỄN quang BÍCH (07.5.1832 – 05.01.1890): Còn mang tên là Ngô quang Bích, hiệu Ngư Phong, nhà thơ với là lãnh tụ cuộc binh đao chống Pháp trên vùng Tây Bắc, quê loài kiến Xương, nam giới Định, nay trực thuộc tỉnh Thái Bình. Ông đỗ Đình nguyên, làm quan cho Tuần đậy Hưng Hoá, tổ chức nghĩa quân phòng Pháp vào 10 năm gây các tổn thất cho địch. Thành tựu chính: Ngư phong thi tập (Tập thơ Ngư Phong, 1884 – 1889); ông là tín đồ được vua giao duyệt bộ sách Khâm định Việt sử thông giám cưng cửng mục; …

Xuân Kiên/Nam Minh (TH)